کارآموزی وکالت؛ از آموزش صوری تا ضرورت تربیت حرفه‌ای

مقدمه

وکالت، حرفه‌ای نیست که خطا را تاب بیاورد. دادگاه، آزمایشگاه نیست و موکل، موضوع تمرین محسوب نمی‌شود. با این‌همه، دوره‌ کارآموزی وکالت در بسیاری موارد چنان طراحی شده که گویی خطا، امری قابل اغماض و تجربه‌اندوزی، بی‌هزینه است. این در حالی است که هر لغزش، هر واژه‌ نابه‌جا و هر استدلال ناپخته در دادگاه، می‌تواند حقی را زایل و سرنوشتی را دگرگون کند.

از این‌رو، بازاندیشی در فلسفه و سازوکار کارآموزی وکالت، ضرورتی انکارناپذیر برای نهاد وکالت است.

دادگاه؛ میدان تمرین نیست

کارآموز وکالت باید از نخستین روز آموزش، به این حقیقت واقف شود که دادگاه جایی برای حتی یک بار اشتباه کردن هم نیست. برخلاف بسیاری از مشاغل، خطای وکیل نه قابل جبران است و نه صرفاً شخصی؛ بلکه مستقیماً با حقوق بنیادین اشخاص گره خورده است. با این وجود، نظام فعلی کارآموزی اغلب کارآموز را یا به تماشاگر خاموش جلسات دادرسی تقلیل می‌دهد یا او را بی‌آنکه به‌درستی مهیا شده باشد، در معرض مواجهه با واقعیت‌های سنگین دادگاه قرار می‌دهد.

این وضعیت، نه آموزش مؤثر است و نه با شأن حرفه‌ وکالت سازگار.

ضرورت ایجاد دادگاه‌های مجازی مبتنی بر پرونده‌های مبتلابه

در چنین شرایطی، ایجاد دادگاه‌های مجازی با محوریت پرونده‌های واقعی و مبتلابه جامعه نه یک پیشنهاد تجملی، بلکه ضرورتی حرفه‌ای است.

دادگاه مجازی، فضایی ایمن برای خطا، اصلاح و یادگیری فراهم می‌کند؛ جایی که کارآموز می‌تواند بیاموزد، اشتباه کند، نقد شود و اصلاح گردد، بی‌آنکه هزینه‌ این فرایند را موکل یا نظام عدالت بپردازد.

پرونده‌های مورد استفاده در این دادگاه‌ها باید از دل مسائل واقعی و جاری جامعه انتخاب شوند؛ پرونده‌هایی که وکیل آینده، به‌احتمال فراوان، در عمل با آن‌ها مواجه خواهد شد. تنها در چنین بستری است که آموزش از حالت نظری و صوری خارج شده و به تربیت واقعی نزدیک می‌شود.

آموزش ادبیات و رفتار حرفه‌ای در دادگاه

یکی از مغفول‌ترین ابعاد کارآموزی، ادبیات وکالتی و شیوه‌ حضور در دادگاه است. دادگاه، نه محل خطابه است و نه عرصه‌ احساسات؛ زبان خاص خود را می‌طلبد؛ زبانی دقیق، محترمانه و مبتنی بر منطق حقوقی. این ادبیات، نه ذاتی است و نه صرفاً با مطالعه به دست می‌آید.

دادگاه مجازی می‌تواند بهترین بستر برای آموزش این مهارت باشد؛ از نحوه‌ خطاب قرار دادن دادگاه گرفته تا شیوه‌ طرح دفاع، پاسخ به پرسش قاضی و مدیریت گفتار در شرایط تنش. کارآموز باید پیش از ورود به دادگاه واقعی، بارها و بارها این ادبیات را تمرین کرده باشد.

کارآموزی؛ مسئولیت کانون وکلا

نهاد وکالت، در قبال کیفیت کارآموزی مسئول است. کارآموزی نباید به انجام تکالیف شکلی، حضورهای صوری و آزمون‌های حافظه‌محور فروکاسته شود که چه بسا تاثیری هم نداشته باشد و باید اختبار را در دادگاه مجازی و به صورت عملی برگزار کرد سپس مجوز پایه یک بودن صادر نمود کانون‌های وکلا با الزام‌آور کردن دادگاه‌های مجازی، نظارت مؤثر بر آموزش عملی و استانداردسازی انتقال تجربه، می‌توانند نقشی تعیین‌کننده در ارتقای شأن و کارآمدی وکالت ایفا کنند. به بیان دیگر کانون وکلا باید اختبار را در قالب دادگاهای متعدد مجازی و تقسیم نمره بین بیان ادب زبان بدن و داشتن هوش هیجانی و علم تعیین نماید و برگزاری چند امتحان کتبی و شفاهی به عنوان اختبار چندان مؤثر نیست.

نتیجه‌گیری

کارآموزی وکالت، آخرین فرصت خطاست؛ اما نه در دادگاه واقعی. اگر پذیرفته‌ایم که دادگاه جای اشتباه نیست، باید بپذیریم که آموزش وکیل، نیازمند بسترهای ایمن، واقعی و حرفه‌ای است. دادگاه‌های مجازی، نه جایگزین دادگاه واقعی، بلکه شرط ورود مسئولانه به آن‌اند. آینده‌ وکالت، از کیفیت امروز کارآموزی رقم می‌خورد پس باید مراقب و به‌فکر باشیم.

کارآموزان با نوشتن کار تحقیقی و چند امتحان شفاهی و کتبی و حضور با سکوت در جلسه دادگاه به رتبه پایه یک نائل نمی‌شوند بلکه دادگاه مجازی با تمام شبیه‌سازی است که حرفه وکالت را به دانش آموختگان و کارآموزان یاد می‌دهد زیرا ایشان تا قبل از قبولی در آزمون وکالت علم را تا مرحله استاندارد کسب کرده‌اند حال نوبت یاد گرفتن حرفه و هنر وکالت است که به صرف چند امتحان مؤثر واقع نمی‌شود.

پس باید برگزاری اختبار به صورت برگزاری دادگاه مجازی و دفاع واقعی صورت پذیرد.