نگاهی بر زندگینامه عبدالحسین علی‌آبادی حقوق‌دان، استاد دانشگاه، وکیل دادگستری و دادستان کل کشور

وکلاپرس– عبدالحسین علی‌آبادی (۱۲۷۷–۱۳۶۶) حقوق‌دان، استاد دانشگاه، وکیل دادگستری و دادستان کل کشور بود، او در دولت محمد مصدق، عضو هیئت خلع ید از شرکت نفت ایران و انگلیس بود.

عبدالحسین علی‌آبادی؛ حقوقدانی میان دانشگاه، عدالت و سیاست

عبدالحسین علی‌آبادی (۱۲۷۷–۱۳۶۸)، حقوق‌دان برجسته، استاد دانشکده حقوق دانشگاه تهران، وکیل دادگستری و دادستان کل کشور، از چهره‌های اثرگذار حقوقی ایران در سده چهاردهم خورشیدی به شمار می‌آید؛ شخصیتی که نام او با آموزش حقوق، دستگاه قضایی و یکی از مهم‌ترین رخدادهای سیاسی ـ اقتصادی تاریخ معاصر ایران، یعنی نهضت ملی شدن صنعت نفت، گره خورده است.

از سنگلج تا سوربن

عبدالحسین علی‌آبادی در سال ۱۲۷۷ خورشیدی در محله سنگلج تهران دیده به جهان گشود. پس از پایان تحصیلات ابتدایی و متوسطه، وارد مدرسه عالی حقوق و علوم سیاسی تهران شد و مدرک لیسانس حقوق قضایی را دریافت کرد. او سپس برای ادامه تحصیل راهی فرانسه شد و در دانشگاه پاریس (که در برخی منابع از آن با عنوان سوربن یاد شده) موفق به اخذ دکترای حقوق گردید.

رساله دکترای او با موضوع «ضمان در حقوق مدنی ایران» نگاشته شد؛ اثری که نشان‌دهنده توجه او به پیوند میان حقوق سنتی ایران و نظام‌های حقوقی نوین بود. علی‌آبادی همچنین دکترای فلسفه داشت و پایان‌نامه فلسفی‌اش را با عنوان «کشف و شهود در تصوف ایران» به انجام رساند؛ امری که از گستره علایق فکری و ذهن چندبعدی او حکایت دارد.

بیشتر بخوانید:

• نگاهی بر زندگینامه سید محمدعلی هدایتی حقوقدان، قانونگذار و وزیر دادگستری
• گزارش افتتاح کانون وکلای دادگستری در روزنامه اطلاعات ۲۰ آبان ۱۳۰۹
• تاریخچه ای از انحلال عدلیه و مذاکرات مجلس هنگام طرح لایحه اختیارات وزیر عدلیه در سال ۱۳۰۵

پیوند دانشگاه و دستگاه قضا

علی‌آبادی پس از بازگشت به ایران، مسیر کم‌سابقه‌ای را در پیش گرفت؛ هم‌زمان تدریس در دانشکده حقوق دانشگاه تهران و فعالیت در دستگاه قضایی.

او دروسی چون حقوق جزا، حقوق مدنی، حقوق اساسی و روان‌شناسی کیفری را تدریس می‌کرد و علاوه بر دانشگاه تهران، در دانشکده حقوق دانشگاه ملی (شهید بهشتی کنونی) نیز به آموزش مشغول بود.

این هم‌زمانی تدریس و قضاوت، از او حقوقدانی ساخت که هم با مبانی نظری حقوق آشنا بود و هم با چالش‌های عملی اجرای عدالت.

دادستان کل کشور در سال‌های پرتنش

در دوران سلطنت محمدرضا شاه پهلوی، عبدالحسین علی‌آبادی به مدت نزدیک به یک دهه سمت دادستان کل کشور را بر عهده داشت. دوره‌ای که دستگاه قضایی ایران با تحولات سیاسی، فشارهای امنیتی و تغییرات ساختاری گسترده مواجه بود.

دکتر عبدالحسین علی آبادی، دارای چهار برادر به نام‌های آقای ملک آبادی (قاضی اسبق و رئیس محکمه شرع تهران)، محمد سروری (قدیمی ترین وزیر دادگستری) و اسدالله ناظری و حاج شیخ هدایت برادران بود که هر یک نام خانوادگی جداگانه‌ای برگزیدند و علت آن نیز نامعلوم است.

هم‌زمان، برادر بزرگ‌تر او، محمد سروری، ریاست دیوان عالی کشور را عهده‌دار بود؛ وضعیتی کم‌نظیر که دو برادر را در رأس مهم‌ترین نهادهای قضایی کشور قرار می‌داد.

محمد سروری چندین بار پیشنهاد نخست‌وزیری از سوی شاه را رد کرده بود.

نقش حقوقی در نهضت ملی شدن صنعت نفت

یکی از نقاط برجسته کارنامه علی‌آبادی، حضور فعال او در نهضت ملی شدن صنعت نفت است. پس از تصویب قانون ملی شدن نفت در سال ۱۳۲۹ و تشکیل دولت دکتر محمد مصدق، هیئتی با عنوان «هیئت مدیره موقت برای اجرای خلع ید» تشکیل شد.

عبدالحسین علی‌آبادی به‌عنوان حقوقدان برجسته، در کنار چهره‌هایی چون مهندس مهدی بازرگان، حسین مکی، ناصر قلی اردلان و مهندس بیات، عضو این هیئت شد و نقش مهمی در پیشبرد جنبه‌های حقوقی خلع ید شرکت نفت ایران و انگلیس ایفا کرد؛ اقدامی که ماهیتی حقوقی ـ بین‌المللی داشت و بدون حضور متخصصان حقوقی امکان‌پذیر نبود.

بیشتر بخوانید:

• نقش وکیل دادگستری در اجتماع
• مراسم تحلیف کارآموزان وکالت سال ۱۳۵۱
• جریان انتخابات دوره شانزدهم کانون وکلای دادگستری مرکز در سال ۱۳۵۱

وفاداری به مصدق، فراتر از قدرت

علی‌آبادی تا پایان عمر به دکتر محمد مصدق وفادار ماند. پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و حتی سال‌ها بعد از انقلاب ۱۳۵۷، تصویری از مصدق همواره در خانه او بر روی جا‌بخاری اتاق پذیرایی دیده می‌شد؛ نشانه‌ای از تعلق خاطر سیاسی که هرگز آن را پنهان نکرد.

آثار علمی و میراث حقوقی

مهم‌ترین اثر عبدالحسین علی‌آبادی، مجموعه چندجلدی «حقوق جنایی» است؛ اثری مرجع در حوزه حقوق کیفری که سال‌ها در دانشکده‌های حقوق تدریس می‌شد و هنوز نیز از منابع مهم حقوق جزا به شمار می‌آید.

از دیگر آثار او می‌توان به «موازین قضایی هیئت عمومی دیوان عالی کشور (آرای کیفری)» اشاره کرد. آثار علی‌آبادی نشان می‌دهد که او به تلفیق حقوق جزا، حقوق اساسی، حقوق مدنی و روان‌شناسی کیفری باور داشت و به‌درستی می‌دانست که قضاوت بدون شناخت انسان، ناقص خواهد بود.

زندگی شخصی و پایان راه

عبدالحسین علی‌آبادی فرزندی نداشت. در سال‌های پایانی عمر، تنها ملک غیرمنقول خود را به مبلغ ۱۸ میلیون تومان فروخت، خانه‌ای ۱۶ میلیون تومانی برای همسرش خرید و باقی‌مانده آن را صرف امور خیریه کرد. برخی منابع ذکر کرده اند که دکتر علی‌آبادی این مبلغ را به حسینیه ارشاد اهدا کرده است.

او سرانجام در ششم آبان ۱۳۶۸ در تهران درگذشت. پیکرش از حسینیه ارشاد تشییع و در امامزاده عبدالله شهر ری به خاک سپرده شد.

تهیه و تنظیم: فریده فرهمندفخر