ضرورت به‌روزرسانی کمیسیون کارآموزی کانون‌های وکلای دادگستری

کمیسیون کارآموزی یکی از مهم ترین نهادهای درون سازمانی کانون های وکلای دادگستری در ایران است که نقش آن فراتر از مدیریت دوره آموزشی کارآموزی در تربیت وکلای حرفه ای و ارتقای استانداردهای اخلاقی و فنی وکالت تعریف میشود. این کمیسیون در حقیقت حلقه اتصال نظام حقوقی کشور با نسل جدید وکلایی است که قرار است در آینده به دفاع از حقوق شهروندان تضمین دادرسی عادلانه و اجرای قانون بپردازند.

اما با وجود اهمیت ساختاری و ماموریتی این نهاد ساختار فعلی کمیسیون کارآموزی در بسیاری از کانون ها همچنان از الگوی سنتی تبعیت می کند. الگویی که عمدتا بر انجام امور تشریفاتی تمرکز دارد و به نیازهای جدید آموزشی و مهارتی کارآموزان با توجه به افزایش جذب بیش از حد کارآموزان به نسبت ظرفیت کانون ها پاسخ نمی دهد. تحولات گسترده در حوزه حقوق تغییرات بنیادین در ماهیت دعاوی و شیوه دادرسی و نیز رشد فناوری و دیجیتالی شدن فرآیندهای حقوقی نیازمند باز تعریف مأموریت ابزارها و روش‌های آموزشی این کمیسیون است.

در بسیاری از کانون های وکلای کشور، فرآیند کارآموزی شامل چند محور کلی است: حضور در جلسات دادگاه، ارائه گزارش دادگاه، شرکت در کلاسهای آموزشی و در نهایت، شرکت در اختبار. این فرآیند در ظاهر ساختار مشخصی دارد، اما در عمل با مشکلات متعددی مواجه است.

حضور کارآموزان در دادگاه ها اغلب بدون هدف مشخص از سر رفع تلکیف و بدون همکاری مناسب محاکم و هدایت علمی آنها انجام می‌شود گزارش هایی که تهیه می شوند بیشتر جنبه تشریفاتی دارند و کمتر موجب تقویت توان تحلیل حقوقی می شوند. موضوعه همچنین در بسیاری از کلاس های آموزشی، کارآموزی سرفصل مشخصی وجود ندارد و نحوه ارائه مطالب نیز تخصصی عمدنا سنتی، نظری و بدون بهره‌گیری از روش های نوین تدریس است. اختبار نیز که باید به عنوان آزمون کارآموزان نهایی ارزیابی شایستگی تلقی شود گاه بدون انسجام محتوایی و با تفاوت های فاحش بین کانون ها برگزار می شود.

یکی دیگر از مهمترین چالش های موجود، شکاف و اجرا جدی میان آموزش های ارائه شده در دوره کارآموزی و واقعیت های جاری در دادرسی و وکالت حرفه ای است. با گسترش حوزه هایی مانند حقوق داده، جرایم رایانه ای، داوری حقوق بین الملل، سرمایه گذاری مالکیت فکری و حقوق محیط زیست لزوم آموزش های تخصصی و به روز کاملا احساس می شود اما هنوز بخش عمده ای از کلاس ها صرفا بر مفاهیم کلی قدیمی و به روز نشده متمرکز هستند.

در بسیاری از کانون ها، وظایف آموزشی، نظارتی و انضباطی کمیسیون کارآموزی به صورت متمرکز و بدون تفکیک دقیق انجام می شود. این تمرکز باعث کاهش کارایی نبود شفافیت و سردرگمی در فرآیند آموزش و ارزیابی شده است.

بسیاری از کلاس ها توسط افرادی برگزار می شوند که نه آموزش دیده اند و نه بر اصول نوین تدریس با روش های عملی و تعاملی آموزش حقوق مسلط هستند. ارزیابی مستمر کیفیت تدریس محتوای ارائه شده و اثرگذاری آن بر کارآموزان عملا وجود ندارد. در دنیای امروز آموزش حقوقی بدون بهره گیری از فناوری های نوین ممکن نیست.

اما زیر ساخت های الکترونیکی آموزش، ارزیابی و نظارت در بسیاری از کانون ها یا فراهم نشده با استفاده موثری از آن نمی‌شود. یکی از مأموریت های اصلی کمیسیون کارآموزی آموزش اصول اخلاق و شئونات وکالت است. اما در عمل این بخش یا به حاشیه رانده شده یا به صورت پراکنده مبهم و بدون انسجام ارائه می شود این در حالی است که در عصر کنونی (اعتماد عمومی مشاوره حقوقی) نسبت به نهاد وکالت نیازمند تقویت و بازسازی است. بر اساس چالش های فوق روشن است که کمیسیون و همکاران کارآموزی نیازمند باز طراحی ساختار، اهداف و شیوه های عملکردی خود است.

برخی از دلایل و ضرورت های اساسی این بازنگری عبارت اند از:

• پاسخ گویی به تحولات نظام دادرسی و قوانین
•  آمادگی برای ورود به حوزه های حقوقی نوین و
• تقویت مهارتهای عملی تحلیلی و بین رشته ای و
• نهادینه سازی اخلاق حرفه ای در رفتار و ذهنیت نسل جدید وکلا
• افزایش کیفیت آموزش و کاهش فاصله بین آموزش
• کارآمدسازی فرآیند اختیار به عنوان ارزیابی نهایی صلاحیت حرفه ای

برای تحقق این تحول مجموعه ای از راهکارهای اجرایی پیشنهاد می شود که می تواند در قالب یک برنامه یک ساله در کانون ها به صورت تدریجی اجرا شود.

۱- تدوین برنامه جامع آموزشی با تفکیک حوزه های تخصصی

ایجاد سرفصل های مشخص برای حوزه هایی نظیر حقوق تجارت ای تی حقوق کیفری نوین داوری و میانجی گری و مالکیت فکری و با مشارکت اساتید دانشگاه وکلای خبره و قضات بازنشسته.

۲- راه اندازی سامانه مدیریت یادگیری و بانک محتوای دیجیتال

ایجاد پلتفرم آموزشی برای دسترسی کارآموزان به فیلم های آموزشی متون به روز پرسش نامه های تعاملی و نمونه پرونده ها همچنین امکان نظارت گزارش گیری و ارزیابی پیشرفت کارآموز از طریق داشبوردهای اختصاصی برای کمیسیون.

۳- طراحی شاخص‌های دقیق ارزیابی مهارت و اخلاق حرفه ای

تهیه چارچوب ارزیابی چند بعدی شامل:

• ارزیابی علمی (تحلیلی نوشتاری و استدلالی) و
• ارزیابی مهارت عملی حضور در دادگاه تنظیم لایحه
• ارزیابی رفتار حرفه ای رعایت شئونات تعامل با موکل

۴- تفکیک ساختاری کمیسیون به واحدهای آموزشی، نظارتی و انضباطی

اصلاح ساختار کمیسیون با تعیین مسیولان مشخص برای هر بخش، امکان پیگیری تخصصی، مستند سازی فعالیت ها و افزایش شفافیت عملکرد و استفاده از ظرفیت های وکلای سرپرست با تعامل و همکاری متقابل.

۵- جذب مدرسان حرفه‌ای و ناظران تخصصی

همکاری با اساتید حقوق، قضات بازنشسته و وکلای متخصص برای ارائه کلاس های باکیفیت، برگزاری شبیه سازی دادگاه، تحلیل پرونده های واقعی و برگزاری جلسات منتورشیپ.

۶- برگزاری کارگاه‌ها و دوره های مهارت های مکمل

دوره هایی مانند:

•  فن بیان و سخنرانی در دادگاه
• مهارت مذاکره با موکل یا طرف دعوا
• اصول نگارش حقوقی حرفه ای
• سواد رسانه ای حقوقی در فضای مجازی

۷- ارزیابی و بازنگری دوره ای عملکرد کمیسیون

تدوین سیستم بازخورد مستمر از کاراموزان و مدرسین، وکلای سرپرست تحلیل بازخوردها و اصلاح برنامه های آموزشی به صورت سالانه.

و در نهایت آنکه کمیسیون کارآموزی کانون وکلای دادگستری، به عنوان نهادی بنیادی در شکل گیری شخصیت حرفه ای وکلای آینده نیازمند تحولی عمیق در نگرش ساختار و عملکرد خود است. استمرار در استفاده از شیوه های سنتی و غیر فعال نه تنها موجب کاهش کیفیت آموزش حقوقی، بلکه منجر به افت سرمایه اجتماعی نهاد وکالت خواهد شد. باز طراحی کمیسیون کارآموزی با نگاهی آینده نگر تخصص محور و اخلاق مدار ضرورتی است که باید به عنوان یک اولویت راهبردی در دستور کار کانون های وکلای سراسر کشور قرار گیرد. تنها از مسیر تربیت وکلایی متفکر، متخصص و مسئول می توان آینده ای روشن تر برای حرفه وکالت کانون وکلا و نظام دادرسی کشور رقم زد.